Home + Studiecentrum + Themas + Nagele

Nagele - Architectuur

Gelijkvormigheid als ideaal

Tussen 1954 en 1964 is Nagele als laatste van de 10 dorpen in de Noordoostpolder gebouwd. De architectuur van Nagele is geheel anders dan die van de overige dorpen in de polder. In de naburige dorpen als Tollebeek en Ens staan huizen met schuine daken die zijn gegroepeerd langs kruisingen van wegen. Deze dorpen lijken hierdoor op de reeds bestaande en langzaam gegroeide dorpen op het oude land. In Nagele staan gebouwen met een a-historisch en modern uiterlijk. In niets lijkt het dorp op de traditionele en landelijk aandoende dorpen nai 126in de rest van de polder. De woningen en winkels zijn zeer gelijkvormig uitgevoerd en vallen niet op door een afwijkende architectuur of een opvallende situering. De ontwerpers van Nagele hadden hier twee redenen voor. In de eerste plaats streefden zij naar een gelijkwaardige menselijke samenleving. In zo'n samenleving paste een architectuur die verschillen tussen mensen zou verminderen in plaats van benadrukken. In de tweede plaats waren de ontwerpers beïnvloed door nieuwe stedenbouwkundige ideeën. Door modernisering in de architectuur, werden veel huizen gebouwd met standaardplattegronden, van prefab materialen en met platte daken. Bovendien waren architecten gefascineerd door de scheiding van stedelijke functies zoals ontspanning, verkeer en wonen. Door deze fixatie op het stedenbouwkundig plan, verdween de specifieke aandacht voor de vormgeving van de architectuur.

Individuele ontwerpen

Het stedenbouwkundig plan van Nagele kwam tussen 1947 en 1954 tot stand. Dit plan was het resultaat van een gemeenschappelijk ontwerpproces van de leden van de Werkgroep Nagele. Bij de ontwerpen voor de woningen, scholen en kerken ging men geheel anders te werk. De opdrachten hiervoor werden verdeeld onder de architecten van de Werkgroep Nagele, die zelfstandig ontwerpen leverden. Gerrit Rietveld en zijn zoon Jan ontwierpen diverse arbeiderswoningen en J. Niegeman en F. van Gool maakten plannen voor  middenstandswoningen. De opdrachtgever gaf ook opdrachten aan architecten die geen lid waren van de Werkgroep Nagele. De architecten T. Taen en T. Nix bijvoorbeeld bouwden de Rooms Katholieke kerk in Nagele.

Woningbouw

nai 074 Woningontwerp, foto's NAi

De woningen in Nagele zijn gebouwd en ontworpen voor landarbeiders en middenstanders met hun gezin. Zij bestaan uit stroken laagbouw met vijf eengezinswoningen. Om meerdere redenen zijn de woningen modern te noemen. Ze zijn voor een deel uitgevoerd in eigentijdse systeembouw zoals Dura-Coignet en Cusveller. Systeembouw houdt in het bouwen met standaardelementen die in de fabriek zijn vervaardigd. De woonstroken met platte daken, zijn gegroepeerd rondom een gemeenschappelijk grasveld en vormen een buurt. In Nagele zijn 7 buurten gebouwd rondom de ringweg die het centrum omsluit. De ontwerpers wilden de bewoners moreel verheffen door ze een eigentijds, royaal en comfortabel huis te verschaffen. Zo kregen de woningen, bijvoorbeeld een aparte badkamer, eetkamer, keuken en een schuur voor huishoudelijke klussen. In die tijd was dit zeer vernieuwend, omdat boeren en landarbeiders voorheen veel primitiever waren gehuisvest. Ondanks het streven naar uniforme woningen, probeerden de ontwerpers de woningbouw ook te verlevendigen. Gerrit Rietveld en zijn zoon Jan pasten bijvoorbeeld bij sommige woningen gekleurd draadglas in de gevels toe. Door bezuinigingen van de opdrachtgever, zijn de woningen echter veel minder royaal uitgevoerd dat oorspronkelijk de bedoeling was.

Scholen

Geheel in overeenstemming met de verzuilde maatschappij in Nederland vlak na de oorlog, kreeg Nagele drie lagere scholen (1954-1956): een rooms-katholieke School, een openbare school en een protestants-christelijke school. Deze staan verspreid over het open groene centrum. De scholen zijn alle drie ontworpen door A. van Eyck en H. van Ginkel en zijn vrijwel identiek. De scholen bestaan elk uit zes verspringende klaslokalen, gegroepeerd rondom het centrale schoolplein. Kenmerkend in het ontwerp zijn de vier vrijstaande portieken die het schoolplein omsluiten. Het schoolplein is hierdoor bedoeld als een overgangsruimte tussen het openbare leven in het centrum en het besloten leven in de school. Wegens bezuinigingen door de opdrachtgever, zijn alleen de portieken die toegang geven tot de school op kosten van de architect uitgevoerd.

Kerken

nai 008Gereformeerde kerk Nagele. Foto NAi

In Nagele staan vier kerken. In tegenstelling tot de scholen die identiek zijn en ontworpen zijn door A. van Eyck en H. van Ginkel, zijn de kerken zeer verschillend. Ze zijn dan ook gebouwd door verschillende architecten: de rooms-katholieke kerk door T. Taen en T. Nix, de nederlands-hervormde kerk door Nielsen, Spruit en Van der Kuilen, de gereformeerde kerk door J. Bakema. Ook is er een kerk gebouwd voor een afsplitsing van de gereformeerde kerk, de een zogenaamde artikel eenendertig kerk. De kerken liggen op ruime afstand van elkaar, verspreid over het open groene centrum. Omdat ze niet gelegen zijn aan een straat hebben ze geen duidelijke voor- of achterkant. Integendeel, iedere zijde heeft een krachtige architectonische vorm, ingegeven door het weidse karakter van het centrum.

Winkels

Het ontwerp voor het winkelcentrum van Nagele (1954-1956) bestaat uit een autovrije winkelpromenade met aan weerszijden woon-winkelpanden. De promenade wordt doorsneden door een verkeersweg en is gescheiden in de 'zuidwinkels' en de 'noordwinkels'. Het winkelcentrum ligt tevens aan de belangrijke doorgaande route naar

nai 052Winkelcentrum Nagele. Foto NAi

Emmeloord, zodat ook mensen uit de omgeving hier hun boodschappen kunnen doen. Het idee van een winkelcentrum als voetgangersgebied was in de jaren vijftig geheel nieuw. Het architectenbureau Van den Broek en Bakema introduceerde het in Nederland met het ontwerp van het winkelcentrum De Lijnbaan in Rotterdam (1948-1953). J. Bakema paste het idee opnieuw toe in Nagele en ontwierp samen met R. Romke de Vries de vijf winkels aan de zuidzijde. De winkels bestaan uit een woning, een werkplaats en een winkel. Deze zijn gegroepeerd rondom een binnenhof waar de bewoners, gescheiden van de 'drukte' in de winkelstraat, rustig buiten konden verblijven. Ondanks de uniforme architectuur, verschillen de winkels in detail van elkaar. Omdat ze ontworpen zijn voor verschillende particuliere ondernemers (bakker, kapper, zuivelboer, groenteboer en een verkoper van textiel) zijn ze aangepast aan de individuele wensen. Zo kreeg de kapper geen opslagruimte, terwijl de andere winkeliers voor de opslag van meel, zuivel en groenten wel over zo'n ruimte beschikten. De etalages steken over de rooilijnen van het winkelpand, waardoor deze zichtbaar zijn vanaf de openbare weg en het dorpscentrum. De winkels aan de noordzijde zijn in 1963 gebouwd naar het ontwerp van E. Groosman.


Vorige: Nagele - Stedenbouw Volgende: Nagele - Publiciteit